Zmęczony wolnością, rozczarowany demokracją

Demokracja coraz częściej budzi frustrację zamiast zaufania. Wydaje się chaotyczna, nieskuteczna, przegadana. Łatwo więc zacząć marzyć o prostszym porządku. Ale właśnie w tym miejscu zaczyna się największe niebezpieczeństwo: autokracja nie uwodzi nas prawdą, tylko ulgą od ciężaru wolności.

Demokracja, która rozczarowuje

Demokracja od dawna mnie nie zachwyca. Coraz częściej mam wrażenie, że nie spełnia naszych oczekiwań. Że jest rozwlekła, nieskuteczna, przegadana, pełna sporów, które niczego nie rozstrzygają. Że produkuje kompromisy, które nikogo naprawdę nie satysfakcjonują. Że zamiast porządku daje chaos, zamiast siły — wahanie, zamiast jasności — nieustanne tarcie racji, interesów i ambicji.

Wiem też, że nie jestem w tym odczuciu odosobniony. Dzisiaj wielu ludzi patrzy na demokrację z rosnącą frustracją. Mamy do niej pretensje i często są to pretensje zrozumiałe. Tylko że właśnie w tym miejscu zaczyna się pytanie trudniejsze, mniej wygodne, ale chyba dzisiaj naprawdę konieczne: czy wszystkie nasze zarzuty wobec demokracji są rzeczywiście wyłącznie skutkiem jej realnych niedoborów? Czy może część z nich została w nas przez lata umiejętnie podkreślona, wzmocniona, a może nawet zasiana przez aparat propagandy autokratycznej, która świetnie nauczyła się żerować na naszym społecznym zmęczeniu?

Autokracja nie musi od razu przekonać człowieka do siebie. Wystarczy, że nauczy go pogardy wobec demokracji. Wystarczy, że dzień po dniu będzie wzmacniać w nim przekonanie, że demokracja jest śmieszna, słaba, niepoważna, bezradna, niezdolna do działania. Wystarczy, że przechwyci prawdziwe słabości systemu i zacznie je bez końca powtarzać, wyolbrzymiać, obrabiać emocjonalnie, aż człowiek sam dojdzie do wniosku, że może potrzebujemy czegoś prostszego, twardszego, bardziej zdecydowanego.

Autokracja nie zaczyna się od przemocy. Zaczyna się od ulgi

Im dłużej się nad tym zastanawiam, tym mocniej widzę, że prawdziwy problem demokracji nie polega tylko na tym, że jest niedoskonała. Problem polega też na tym, że jest męcząca. I to nie tylko politycznie, ale też psychicznie.

Autokracja wcale nie musi zaczynać od wielkiej obietnicy przemocy. Częściej zaczyna od obietnicy ulgi. Od podsunięcia człowiekowi myśli, że nie musi już dłużej żyć w męczącym labiryncie sporów, wersji, interpretacji i wątpliwości. Że ktoś może wreszcie przeciąć ten węzeł. Uprościć świat. Przywrócić wyraziste kontury. Nazwać wroga. Wskazać winnych. Zamknąć debatę. Oddzielić to, co „nasze”, od tego, co „obce”.

Autokracja nie obiecuje przede wszystkim prawdy. Obiecuje ulgę od ciężaru wolności.

Ciężar wolnego wyboru

Sartre pisał o ciężarze wolnego wyboru. I chyba nigdy wcześniej ten ciężar nie był tak odczuwalny jak dziś. Wolność brzmi pięknie, dopóki pozostaje abstraktem. W praktyce oznacza konieczność nieustannego rozstrzygania: komu wierzyć, jak rozumieć świat, które źródła uznać za wiarygodne, jaki sens nadać faktom, które natychmiast obrastają sprzecznymi narracjami.

Wolność nie jest tylko prawem. Wolność jest także obowiązkiem. A obowiązki, nawet najcenniejsze, potrafią nużyć. Demokracja jest właśnie takim obowiązkiem. Nie daje człowiekowi gotowego obrazu rzeczywistości. Zmusza go, by sam ten obraz składał z niepewnych kawałków. Każe mu żyć wśród wielości racji. Każe słuchać głosów, które drażnią. Każe znosić istnienie poglądów, których sam nigdy by nie wybrał.

W teorii nazywa się to pluralizmem. W życiu codziennym bardzo często odczuwane jest to po prostu jako zmęczenie.

Świat przebodźcowany

A przecież współczesny człowiek i bez tego jest już przeciążony. Żyje wśród procedur, formularzy, terminów, administracyjnych drobiazgów, które pożerają uwagę. Żyje w rytmie nieustannej reakcji. Żyje w pośpiechu, który nie pozwala niczego domyśleć do końca.

A potem wchodzi jeszcze w przestrzeń mediów społecznościowych — i tam czeka na niego nie wiedza, lecz rwąca rzeka bodźców. Obraz za obrazem. Opinia za opinią. Gniew za gniewem. Mem, komentarz, oskarżenie, uproszczenie, ironia, oburzenie. Człowiek scrolluje nie po to, żeby rozumieć więcej, ale żeby na chwilę przestać czuć ciężar świata. Tymczasem po każdym takim zanurzeniu wychodzi jeszcze bardziej rozproszony.

W tym sensie media społecznościowe nie są tylko technologią komunikacji. Są także maszyną poznawczego wyczerpania. W świecie, w którym wszystko domaga się uwagi naraz, coraz trudniej zdobyć się na dojrzały osąd. A skoro tak, coraz łatwiej zatęsknić za rzeczywistością, która nie wymaga już tak wiele wysiłku.

Dlaczego prostota kusi

I właśnie tutaj autokracja staje się psychologicznie uwodzicielska. Nie dlatego, że jest prawdziwsza. Nie dlatego, że jest moralnie wyższa. Nawet nie dlatego, że daje ludziom lepsze życie. Jej siła bierze się z czegoś prostszego i znacznie bardziej ludzkiego: z tego, że oferuje ulgę od złożoności.

Daje człowiekowi świat czarno-biały. Świat, który można szybciej objąć wzrokiem. Świat, w którym mniej trzeba rozumieć, bo więcej zostało już zinterpretowane za nas. W autokracji nie musi być łatwiej żyć. Ale może być łatwiej przestać się wahać. Łatwiej przestać ważyć racje. Łatwiej przestać pytać.

To nie jest mała pokusa. To jedna z największych pokus politycznych naszych czasów.

Zmęczenie, ambicja, niedocenienie

Nie wierzę, że tęsknota za autorytarnym porządkiem rodzi się wyłącznie z niewiedzy. Rodzi się także ze zmęczenia. Z irytacji. Z przeciążenia. Z poczucia, że rzeczywistość demokratyczna wymaga od człowieka więcej, niż ten jest skłonny jej dać. A czasem także z czegoś jeszcze: z urażonej ambicji.

Im dłużej patrzę na dzisiejsze debaty, tym mocniej widzę, jak wielu jest ludzi — również wśród tych, którzy lubią uważać się za szczególnie przenikliwych — którzy noszą w sobie głębokie przekonanie, że zasługują na więcej, niż daje im świat demokratycznych kompromisów. Że ich głos powinien znaczyć bardziej. Że ich rola powinna być większa. Że w naturalnym porządku rzeczy to oni powinni przewodzić, tłumaczyć, ustawiać innych.

I właśnie do takich ludzi autokracja mówi najczulej: tak, zostaliście niedocenieni. Tak, ten świat was nie wynagrodził. Tak, trzeba przetasować układ. Trzeba odrzucić ten męczący teatr równości i znowu nazwać rzeczy po imieniu.

Schopenhauer pewnie nie byłby tym zaskoczony. Człowiek pragnie więcej, niż ma. Więcej uznania, więcej wpływu, więcej znaczenia, więcej miejsca. I bardzo łatwo uwierzyć mu, że źródłem niespełnienia nie jest jego własna kondycja, lecz wadliwy system, który trzeba obalić.

Propaganda, która nie musi krzyczeć

Dziś propaganda rzadko wygląda tak, jak wyobrażaliśmy ją sobie kiedyś: topornie, siermiężnie, zbyt wyraźnie. Dziś jest subtelniejsza. Częściej nie narzuca jednej prawdy, lecz rozsadza samo zaufanie do prawdy. Nie tyle każe wierzyć w konkretną wersję świata, ile podpowiada, że wszystko jest jednakowo podejrzane. Nie tyle buduje nowy porządek sensu, ile rozkłada stary.

W tym sensie największym triumfem współczesnej propagandy nie jest to, że ludzie wierzą w określone kłamstwa. Największym triumfem jest chwila, w której przestają wierzyć, że warto jeszcze odróżniać prawdę od fałszu.

Po lekturze Orwella, Sołżenicyna i Applebaum trudno już nie dostrzegać tego mechanizmu. Każde z tych nazwisk na swój sposób przypomina, że niewola nie zawsze zaczyna się od zamkniętych granic, więzień i mundurów. Czasem zaczyna się wcześniej — od języka, który staje się miękki wobec kłamstwa; od umysłu, który męczy się tak bardzo, że zaczyna marzyć o poddaniu; od społeczeństwa, które stopniowo oswaja się z myślą, że prostota jest większą wartością niż wolność.

Brexit jako lekcja uproszczenia

Właśnie dlatego tak znaczący wydaje mi się przykład Brexitu. Nie dlatego, że wszystko w tej historii da się sprowadzić do jednego schematu, lecz dlatego, że pokazała ona, jak łatwo potężne decyzje historyczne mogą rodzić się z mieszaniny resentymentu, sentymentu i uproszczenia.

Na początku zawsze wygląda to prawie niewinnie. Kilka haseł o odzyskaniu kontroli. Kilka odwołań do dawnej wielkości. Kilka sugestii, że wystarczy zerwać więzy, by odzyskać suwerenność i prostotę. Potem przychodzi chwila wyboru, decyzja zapada szybko, a konsekwencje zostają na długo.

Tak działa polityczna pokusa prostych rozwiązań: najpierw koi wyobraźnię, dopiero potem obciąża rzeczywistość.

Co naprawdę stracilibyśmy bez demokracji

Dzisiaj coraz mniej interesuje mnie pytanie, co dokładnie nie działa w demokracji. Odpowiedzi na to pytanie jest wiele i większość z nich jest prawdziwa. Coraz bardziej interesuje mnie natomiast pytanie inne: co stracilibyśmy bez niej? Jaką pamięć musielibyśmy w sobie zagłuszyć, żeby uznać, że wolność jest już tylko niepotrzebnym ciężarem?

Bo chyba właśnie tutaj jesteśmy najbardziej ślepi. Przywykliśmy do wolności tak bardzo, że przestaliśmy widzieć jej kontury. Traktujemy ją jak tło, jak powietrze, jak coś, co po prostu jest. Prawo do krytyki. Prawo do sporu. Prawo do niezgody. Prawo do własnego zdania. Prawo do tego, by nie uczestniczyć w jednym wspólnym kłamstwie.

Wszystko to wydaje nam się dzisiaj zwyczajne. A przecież nic w tym nie jest zwyczajne.

Pamięć strachu, krwi i trudu

Sołżenicyn i Orwell przypominają o tym brutalnie. Przypominają, że po drugiej stronie wolności nie czeka romantyczna prostota ani uzdrawiający porządek. Czeka strach. Czeka krew. Czeka długi trud ludzi łamanych po to, by inni nauczyli się milczeć szybciej.

Czeka świat, w którym język staje się narzędziem tresury, pamięć polem walki, a prawda luksusem dostępnym tylko wewnętrznie, po cichu, wbrew wszystkiemu. Czeka rzeczywistość, w której człowiek płaci za niezależność samotnością, upokorzeniem, czasem życiem. To nie są metafory. To jest rachunek, który historia już wystawiała.

A my, syci codziennością wolności, patrzymy na ten rachunek coraz częściej tak, jakby nas nie dotyczył.

Nie trzeba kochać demokracji. Trzeba tylko pamiętać, ile kosztuje jej brak.

Nie trzeba kochać demokracji

Najważniejsze, co dziś można powiedzieć o demokracji, brzmi paradoksalnie: nie trzeba jej kochać, żeby wiedzieć, że trzeba jej pilnować. Nie trzeba zachwycać się jej chaosem, żeby rozumieć, że ten chaos jest czasem ceną za coś bezcenniejszego niż porządek. Nie trzeba udawać, że nie męczy, żeby widzieć, jak groźna jest każda polityczna obietnica ulgi od wolności.

Demokracja mnie rozczarowała. Rozumiem to rozczarowanie aż za dobrze. Ale właśnie dlatego boję się chwili, w której człowiek zmęczony ciężarem wyboru zaczyna marzyć o świecie, w którym już nie będzie musiał wybierać. Bo wtedy najłatwiej oddać to, co inni zdobywali przez strach, krew i trud — i oddać to w zamian za wygodę, która zawsze okazuje się droższa, niż wydawało się na początku.

Nie trzeba kochać demokracji, żeby napisać o jej słabościach uczciwie. Ale uczciwość wymaga dziś także tego, by zapytać nie tylko o to, co w demokracji nas drażni, lecz także o to, co stracimy, jeśli w imię zmęczenia oddamy ją zbyt łatwo.